ارائه توسط ستاد اقامه نماز
چکیده
انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، تنها یک دگرگونی سیاسی نبود، بلکه یک تحول عمیق فرهنگی-تمدنی بود که هسته مرکزی آن، بازتعریف و بازاحیای جایگاه «نماز» و «مسجد» در حیات فردی و اجتماعی بود. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به اسناد و گزارشهای رسمی، در پی تبیین دستاوردهای انقلاب اسلامی در عرصهی ترویج فرهنگ نماز و تحول نقش مساجد است. یافتهها نشان میدهد انقلاب اسلامی با محوریتدادن به نماز و مسجد، نه تنها یک نظام سیاسی دینی را مستقر کرد، بلکه زیرساختهای فیزیکی و معنوی بیسابقهای ایجاد نمود، نقشهای چندگانهی اجتماعی، فرهنگی، تربیتی، امنیتی و خدماتی برای مسجد تعریف کرد و آن را از یک مکان عبادی صرف، به فعالترین نهاد مردمی و کانون پیشبرد گفتمان تمدن نوین اسلامی تبدیل نمود.
مقدمه
پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره)، نقطهی عطفی در تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام بود. این انقلاب، که خود از مساجد و با شعارهای دینی آغاز شد، آرمان خود را نه تنها در استقرار حکومت اسلامی، بلکه در ایجاد «انسان متعهد» و «جامعهی عبادتمحور» تعریف کرد. در این میان، «نماز» به عنوان ستون دین و «مسجد» به عنوان خانهی خدا و پایگاه پیامبر(ص)، محور اصلی این تحول تمدنی قرار گرفتند. در مقابل نظام پیشین که با دینداری و شعائر اسلامی مانند نماز و مسجد، رویهای تقابلی داشت، نظام جمهوری اسلامی با تمام وجود، گسترش و تعمیق فرهنگ نماز و ارتقای جایگاه مسجد را در دستور کار خود قرار داد. این مقاله، دستاوردهای این تحول عظیم را در چند محور اصلی بررسی میکند.
۱. گسترش فرهنگ نماز: از حاشیه به متن حیات اجتماعی
انقلاب اسلامی، نماز را از حاشیهی زندگی فردی به متن برنامهریزیهای کلان اجتماعی آورد. تدوین «سند راهبردی نماز» و ابلاغ آییننامههای اجرایی به دستگاهها، نشاندهندهی عزم جدی حاکمیت برای نهادینهکردن این فریضه بود (ستاد اقامه نماز، ۱۳۹۰). تشکیل «اجلاس سالانه نماز» با حضور شخصیتهای برجسته و صدور پیامهای راهبردی مقام معظم رهبری، نقشهی راهی ملی برای این موضوع ترسیم کرد.
نماد این تحول، تغییر در سبک زندگی حکمرانی و مدیریت بود. در حالی که پیش از انقلاب، نمازگزاران از مراکز تصمیمگیری طرد میشدند، پس از آن، اقامهی نماز به نشانهی تعهد مدیران ارشد تبدیل شد و بسیاری از برجستهترین شخصیتهای نظام، خود امامان جمعه و جماعات شدند. تنظیم زمان جلسات رسمی، کلاسهای دانشگاهی و حتی حرکت وسایل نقلیه عمومی با اوقات نماز، پدیدهای منحصر به فرد در جمهوری اسلامی ایران است.
این اهتمام، به تولید انبوه محتوا انجامید. از حدود چند عنوان کتاب درباره نماز پیش از انقلاب، به بیش از ۲۰۰۰ عنوان کتاب و هزاران پایاننامه، مقاله و پژوهش دانشگاهی رسیدیم (کتابخانه ملی ایران، ۱۴۰۰). نماز که در عرصه هنر پیشین غایب بود، به یکی از جذابترین سوژههای فیلم، عکس، نقاشی و تولیدات دیجیتال تبدیل شد. انتشار تصاویر نمازهای خالصانهی رهبران نظام در رسانهها، خود به ابزاری قدرتمند برای ترویج جهانی این فریضه بدل گشت.
۲. ایجاد و توسعه زیرساختهای فیزیکی: مسجد، کانون تجمع امت
توجه به زیرساخت، شرط لازم برای تحقق اهداف فرهنگی بود. پس از انقلاب، تعداد مساجد سه برابر و مساحت زیربنای آنها دهها برابر شد. هزاران نمازخانه در دانشگاهها، مدارس، ادارات، کارخانهها، پارکها، تفرجگاهها و حتی پادگانهای نظامی احداث شد (سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۵). الزام پیشبینی محل نماز در تمامی طرحهای مهندسی و شهرسازی، تضمینی پایدار برای این روند بود.
مساجد از مکانهای سادهی عبادی، به مجتمعهای فرهنگی چندمنظوره تبدیل شدند؛ مجهز به کتابخانه، سالن کنفرانس، مهدکودک، واحد فرهنگی و پایگاههای فضای مجازی. تشکیل «مجمع خیّرین مسجدساز» و طرحهایی مانند «خانه عالم» برای استقرار روحانیون در مناطق محروم، از ابتکارات مردمیسازی این فضا بود. احیای موقوفات و ساماندهی هیئتامنای مساجد نیز به خودکفایی و مدیریت کارآمد این نهادها انجامید
۳. تحول بنیادی در نقش مساجد: از معبد به دانشگاه و پادگان
انقلاب، ماهیت مساجد را دگرگون کرد. مسجد که پیش از انقلاب، کانون معارضه با حکومت طاغوت بود، پس از آن به مرکز شناخت و تبعیت از ولایت و تقویت رابطهی مردم و حکومت تبدیل شد. این مکانها، اکنون فعالترین کانونهای سیاسی-اجتماعی کشورند؛ محل تجمع انتخاباتی، صدور بیانیهها، سازماندهی راهپیماییها و دفاع از مظلومان.
تأسیس پایگاههای مقاومت بسیج در مساجد، نقشی بیبدیل به آنها بخشید. مساجد به مراکز ارائه خدمات متنوع آموزشی، حقوقی، مشاورهای، بهداشتی و رفاهی تبدیل شدند. در بحرانهایی چون جنگ تحمیلی یا حوادث طبیعی، مساجد نخستین پایگاههای امداد و ساماندهی کمکهای مردمی بودند. نقش مساجد در مدیریت توزیع عادلانه کالا در جنگ و ایجاد صندوقهای قرضالحسنه، تجلی اقتصاد اسلامی در مقیاس محلی بود.
۴. نقش تربیتی و فرهنگی: مسجد، دانشگاه تولید انسان متعهد
تربیت نسل انقلابی، مهمترین مأموریت مساجد پس از انقلاب شد. راهاندازی «حلقههای صالحین» با حضور میلیونها نوجوان و جوان، بزرگترین شبکه تربیتی غیررسمی جهان را ایجاد کرد. مساجد، میعادگاه کهنسالان را ترک گفتند و به کانون پرشور فعالیتهای جوانانه بدل شدند.
احیای مراسمی چون اعتکاف با حضور میلیونی جوانان، گسترش مجالس دعای کمیل و ندبه، و بهرهگیری از ایام الله برای برنامههای عمیق فرهنگی، فضایی معنوی و جذاب ایجاد کرد. مساجد با برگزاری جشنهای تکلیف، آموزشهای قبل و بعد از ازدواج و مشاوره خانواده، در خط مقدم مقابله با تهاجم فرهنگی علیه نهاد خانواده ایستادند. تولید هزاران محتوای دیجیتالی با موضوع نماز و معارف دینی توسط نیروهای مسجدی، دژی محکم در برابر شبیخون فرهنگی دشمن ایجاد نمود.
۵. ستاد اقامه نماز: سامان دهنده یک نهضت ملی
برای هدایت و ساماندهی این حرکت عظیم، «ستاد اقامه نماز کشور» به عنوان نهاد متولی، نقش محوری ایفا کرده است. این ستاد با هماهنگی بین بخشهای مختلف حکومتی، سازمانهای مردمی و روحانیت، برنامههای گستردهای را اجرا کرده است که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
توانمندسازی امامان جماعت: آموزش و توانمندسازی دهها هزار امام جماعت و مبلغ تخصصی نماز.
طرحهای نوآورانه: اجرای طرحهایی مانند «یاوران نماز»، «خانواده نماز»، و «مدرسه نماز» برای جذب اقشار مختلف.
تولید محتوا: حمایت از تولید هزاران عنوان کتاب، نرمافزار، بازی رایانهای، فیلم و کلیپ
فعالیتهای این ستاد، نشاندهندهی نگاه نظاممند و همهجانبهی نظام اسلامی به مسئلهی نماز است؛ نگاهی که آن را از یک توصیهی اخلاقی فردی، به یک «پروژهی تمدنی» تبدیل کرده است.
۶. نقش امنیتی و دفاعی: مسجد، دژ مستحکم مقاومتدر میدان رویارویی با تهدیدات خارجی و داخلی، مساجد به سنگرهای غیرقابل نفوذ تبدیل شدند. در دفاع مقدس، مساجد پیشقراول جذب، آموزش و اعزام رزمندگان بودند. در شهرهای مرزی، مسجد، قرارگاه رزم و درمانگاه بود. پس از جنگ نیز، مساجد با تشکیل گشتهای محلی بسیج و برگزاری اردوهای نظامی، نقش بیبدیلی در تأمین امنیت داخلی و مقابله با فتنهها ایفا کردند. این نقش، ترجمان عینی آیهی شریفهی «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ»(و هر چه در توان دارید از نیرو برای مقابله با آنان آماده سازید) (انفال: ۶۰) در گفتمان انقلاب اسلامی است.
نتیجهگیری
دستاوردهای انقلاب اسلامی در عرصهی نماز و مسجد، پدیدهای بینظیر و چندبعدی است. این انقلاب، موفق شد:
این تحول، تنها یک تغییر کمی در تعداد نمازگزاران یا مساجد نیست، بلکه یک دگرگونی کیفی در نگرش به دین، جامعه و حکومت است. مسجد تراز انقلاب اسلامی، دیگر تنها خانهی خدا نیست؛ خانهی مردم، دانشگاه تربیت انسان متعهد، پایگاه مبارزه با استکبار و کارگاه ساخت تمدن نوین اسلامی است. تداوم و تعمیق این مسیر، نیازمند حفظ روحیهی جهادی، بهرهگیری از روشهای نوین تبلیغی و پاسخگویی به نیازهای نسل جوان در چارچوب معارف ناب اسلامی است. تجربهی ایران نشان میدهد که وقتی نماز و مسجد در کانون توجه یک نظام قرار گیرد، میتواند به قدرتمندترین موتور محرکه برای پیشرفت همهجانبه و مقابله با هرگونه تهدید داخلی و خارجی تبدیل شود.
منابع:
